تاريخچه شوراى تحقيقات برق :
در راستاى سياستگذارى پژوهش و ايجاد زمينه هاى رشد و شكوفايى تحقيقات وبه منظور ارائه راه حلهاى مناسب درجهت رفع مسائل و مشكلات صنعت برق در زمينه هاى توليد، انتقال ، توزيع ومصرف برق در سال 1362 مركز تحقيقات نيرو (متن) باهدف اصلى مطالعه و تحقيقات پايه و كاربردى به عنوان يك مركز پژوهشى متمركز شروع به كارنمود.
پس از گذشت قريب به هفت سال از تاسيس اين مركز از آنجا كه به دليل نهادى نبودن تحقيقات در مجموعه صنعت برق ارتباط قوى بين واحدهاى اجرايى و مركز تحقيقات نيرو برقرار نشده بود، لزوم نهادينه شدن تحقيقات ولحاظ امر تحقيق در وظيفه هرشركت برق منطقه اى لازم آمد. به همين منظور امرتحقيقات از سال 1369 براساس بخشنامه وزيرمحترم نيرو در شركتها شكل گرفت. وبه تدريج كميته هاى تحقيقات در شركتهاى برق منطقه اى تشكيل و شركتها نسبت به تعريف پروژه هاى تحقيقاتى اقدام نمودند.
درابتداى امر (سالهاى 71-1370) پروژه هاى تصويب شده كمتر رنگ تحقيقاتى داشتند. اين پروژه ها پس از بررسى و داورى هاى مربوط در كميته هاى تحقيقات مناطق، درصورت تصويب دركميته تخصصى شوراى تحقيقات برق به اجرامى رسيد و بدين طريق عملا" كارهاى تحقيقاتى در شركتها شروع گرديد. چون در آن هنگام براى شركتهاى برق منطقه اى هيچگونه بودجه تحقيقاتى درنظرگرفته نشده بود. كليه هزينه هاى مربوط به
انجام پروژه ها ازطريق سازمان برق پرداخت مى شد.
در واقع اين امر به خاطر راه اندازى كارتحقيقات بود و خوشبختانه آغاز خوبى به همراه داشت اما هرچه
مى گذشت عمق تحقيقات بيشتر مى گرديد وهدف دارتر مى شد، بدين معنا كه ضرورتها و اولويتها، تعيين كننده مسيرحركت تحقيقات مى شد.
درسال 1372 بدنبال سياستهاى جديد وزارت نيرو جهت تشكيل شركتهاى اقمارى در شركتهاى برق منطقه اى ، درحوزه ستادى صنعت برق وزارت نيرو واحد معاونت پژوهشى، جهت پيگيرى مسائل تحقيقات، استاندارد، تكنولوژى و ساخت داخل، بازرسى و كنترل كيفى تشكيل گرديد.
از اواسط 1372 جهت تسريع در امور پژوهشى و تشويق شركتها به انجام پژوهشهاى كاربردى براساس مصوبات شوراى تحقيقات برق مقررگرديد كميته هاى تحقيقات بتوانند به ميزان حداقل 10 ميليون ريال و حداكثر معادل 20% عملكرد مالى سال گذشته خود، نسبت به تعريف وتصويب پروژه هاى تحقيقاتى اقدام نمايند. بدين ترتيب اين مهم فراهم گرديد كه پروژه هاى ضرورى كميته هاى تحقيقات با رعايت ضوابط مصوب شوراى تحقيقات برق، توسط كميته هاى تحقيقات برق شركتها به تصويب برسد.
پس از تشكيل كميته هاى تحقيقات درشركتها ى اقمارى و افزايش آنها و پيشرفت امور پژوهشى درشركتها سازماندهى و پيگيرى كارهاى مربوط و مسائل نظارتى امور برق از طريق معاونت پژوهشى و واحد اجرايى شوراى تحقيقات برق به تنهايى كافى نبود. جهت حل اين مشكل مقررشد درشركتهاى برق منطقه اى براساس ضوابط مربوط " كميته هاى مركزى تحقيقات " درمنطقه تشكيل شود، كه بتوانند درمنطقه ازلحاظ بررسى وتصويب پروژه ها ومسائل مالي بر روند امورتحقيقات نظارت نمايند.
درسال 1373شوراي تحقيقات برق باتعيين محورها و سرفصلهاى اولويت دار مسير فعاليتهاي تحقيقاتي را روشن كرد و محورها به تصويب شوراى تحقيقات برق رسيد وپروژه ها با رعايت اولويتها داورى مى شد وبه تاييد
مى رسيد. و نيزلازم شد كه عناوين پروژه هاى اولويت دار تحقيقاتى تعريف شود.و منتشر گردد.
در واقع مشخص كردن عناوين دقيق پروژه هاى تحقيقاتى مورد نياز صنعت برق دراين سال گام بزرگى در راستاى جهت دادن به تحقيقات وهدفمند كردن آن و هدايت محققين درجهت حل مسائل و رفع نيازها بود. چه كارفرمايى پروژه ها به عهده شركتها و كميته هايى خواهد بود كه آن عنوان در آن شركت يك نياز تحقيقاتى باشد و دراين صورت منابع مالى تحقيقات نيز به بهترين وجه هزينه مى شود.
در سال 1374 موضوعات اولويت دار تحقيقاتى مشخص گرديدند و بودجه تحقيقاتى درحدخوبى براى كميته ها درنظرگرفته شد و آيين نامه ها و گردش كار پروژه ها نيز تدوين و دراختيار كميته ها قرارگرفت.
از اقدامات مفيد ديگر استفاده از بند ب تبصره 49 قانون بودجه سال 74 بود كه توسط معاونت پژوهشي توانير به هيئت مديره آن سازمان و امور برق پيشنهاد وبه تاييد رسيد .اين تبصره در واقع حمايت قانونى از محققين ومبتكرين وطراحان و سازندگان تجهيزات موردنياز شركتهاى مختلف و وزارتخانه هاى نيرو، نفت و پست و تلگراف و تلفن مى باشد و بر طبق آن شركتهاى آب و برق مى توانند كمكهاى بلاعوض و يا وام قرض الحسنه دراختيار محققان وسازندگان قراردهند تا در ارتقاء دانش طراحي، تهيه نرم افزارها و ساخت سخت افزارهاى مورد نياز كه ازخارج وارد مى شود مصرف نمايند.
از ابتداى سال 1375 ، بودجه تحقيقاتى در بودجه كليه شركتهاى برق منطقه اى پيش بينى گرديد و موافقتنامه تحقيقاتى بين شركتهاى برق منطقه اى وحوزه ستادى صنعت برق مبادله گرديد و بر اين اساس پس ازطى مراحل تصويب پروژه هاى تحقيقاتى دركميته تخصصى شوراى تحقيقات برق ويا كميته مركزى تحقيقات منطقه، هزينه قراردادهاي پروژه ها مستقيما" ازطريق خود شركتهاى برق منطقه اى مربوط پرداخت مىشود كه اين امر موجب تسريع امور گرديده است.
براساس نظامنامه تحقيقات برق ، كه درمرداد ماه سال 1375 به تصويب وزيرمحترم نيرو رسيد، در كليه شركتهاي برق منطقه اي ، دفاتر تحقيقات ودرشركتهاى مديريت توليد وتوزيع كارشناس تحقيقات پيش بينى گرديد كه براساس اين نظامنامه مدير دفترتحقيقات درشركت برق منطقه اى به عنوان دبيركميته مركزى تحقيقات منطقه ومدير دفترتحقيقات وياكارشناس تحقيقات درشركت اقمارى به عنوان دبيركميته تحقيقات شركت اقمارى انتخاب گرديد.
در اواخر سال 1375 دستورالعمل اجرايى نحوه استفاده از محل دو درصد هزينه هاى توزيع يا حق العمل كارى شركتهاى توزيع ومديريت توليد برق طى صدور بخشنامه اى توسط معاون محترم امور برق وزارت نيرو به كليه شركتها ابلاغ گرديد. و براساس اين دستورالعمل هزينه هاى مربوط به انجام پروژه هاى تحقيقاتى و ساخت داخل، تامين اعتبار تجهيزات سرمايه اى و مصرف نشدنى ، پرداخت اعطاى وام طبق تبصره 43 و غيره ازاين محل قابل پرداخت شد.
در سال 1376 باتصويب آيين نامه تفويض اختيار (بدون محدوديت سقف مالى ) درمورد تصويب پروژه ها، كليه شركتهاى برق منطقه اى كه داراى كميته مركزى تحقيقات منطقه بودند راسا" اختيار كامل را جهت تصويب پروژه هاى خود دارا شدند كه اين عمل سبب فعالتر شدن امرتحقيقات شد.
در اوايل سال 1377 طرح پيشنهادى تشخيص نيازهاى كلان تحقيقات در صنعت برق واولويتهاى تحقيقاتى مورد بررسى مجدد قرارگرفت و مقررشد دراين زمينه سه قدم اساسى برداشته شود. قدم اول: تعيين نيازها و اولويتهاى تحقيقاتى مناطق توسط كميته هاى همان مناطق ، قدم دوم: بررسى و تصويب پروژه هاى منطقه اى و
فرامنطقه اى (ملي) كميته هاى تحقيقات توسط كميته تخصصى شوراى تحقيقات برق ، قدم سوم: تعيين نيازهاى كلان تحقيقاتى صنعت برق توسط كميته تخصصى شوراى تحقيقات برق بر اساس نيازهاى تحقيقاتى توسعه اى و پايه اى صنعت برق.
دراين سال كميته تخصصى شوراى تحقيقات برق به چهار گروه " توليد"، " انتقال و" توزيع، و مسايل اجتماعى، اقتصادى" تقسيم شد و وظايف هر كميته به صورت بررسى پروژه هاى دريافتى ازطرف كميته هاى تحقيقاتى بسته به موضوع پروژه، تعيين شد.
درارتباط با موضوع نظارت عاليه كميته تخصصى بر پروژه هاى مصوب كميته ها باتوجه به موضوع تفويض اختيارات به كميته هاى تحقيقات تاكيد شد كه اين كميته ها برنامه مشخصى را براى انجام پروژه هاى تحقيقاتى در حوزه عملكرد خود داشته باشند و باتوجه به بودجه محدود تحقيقات شركتها، ضمن توجه كامل به آيين نامه هاى مصوب شوراى تحقيقات برق، بخصوص آيين نامه تعريف فعاليتهاى تحقيقاتى و استفاده از اطلاعات موجود بانكهاى اطلاعاتى قابل دسترس از تصويب پروژه هاى تكرارى و غيرتحقيقاتى پرهيز نموده و درانجام پروژه ها نيز صرفا" تخصص وتجارب گروه پيشنهاددهنده ملاك انتخاب شان قرارگيرد كه دراين راستا كميته تخصصى ضمن تعيين خط مشى ها، سياستها وبرنامه ريزيهاى كوتاه مدت و ميان مدت و كلان تحقيقات برحسن اجراى مصوبات شورا نظارت داشته باشد.
يكى ديگر از كارهاى مهم سال 1377 تهيه و تصويب دستورالعمل و گردش كار پروژه هاى تحقيقاتى كه ازمحل دودرصدهزينه هاى توزيع و ياحق العمل كارى شركتهاى توزيع ومديريت توليد بوده است. اين كاربه منظور تسريح در انجام پروژه هاى تحقيقاتى و تسهيل در پرداختهاى مربوط به پروژه هاى فيمابين شركتهاى برق منطقه اي و شركتهاى مديريت توليد و توزيع نيروى برق بوده است و مقررگرديد دستورالعمل فوق به مدت دوسال به صورت آزمايشى به مورد اجرا گذاشته شود.
دراين رابطه باتوجه به تفويض اختيارات كامل به كميته هاى مركزى درجهت تصويب پروژه هاى منطقه اى از كميته ها درخواست شد، كليه پروژه هاى جديد پيشنهادى خود را طبق گردش كار تصويب پروژه ها وديگر مصوبا ت شورا مورد بررسى ، داورى وتصويب قراردهند و صرفا" آن دسته از پروژه هايى كه جنبه ملى و فرامنطقه اى دارند را جهت تصويب نهايى توسط كميته تخصصى به دبيرخانه شورا ارسال دارند.
دراين سال باتوجه به اهداف برنامه ريزى براى تحقيقات به كميته هاى مركزى مناطق تاكيد برهدفمند شدن تحقيقات درجهت سياستها ونيازهاى هربرق منطقه اى شد. دراين راستا ديدگاههاى كميته تخصصى شوراى تحقيقات برق درارتباط با برنامه مستمر و منظم تحقيقات ارائه و تاكيد گرديد كه گزارشهاى ارائه شده از طرف شركتها در سالهاي آتي برنامه بصورت كامل درآورده شود.
از سال 1379 مقرر شد، تحقيقات بصورت برنامه اى و بر اساس دستورالعمل 01- 013- د تحت عنوان "نحوه جمع آوري و تحليل نيازهاي تحقيقاتي صنعت برق" در شركتهاى برق منطقه اى تعريف و اجرا شود و بر اين اساس همه ساله شوراى تحقيقات برق سياستها، خط مشى ها، روشهاى اجرايى تحقيقات صنعت برق و محورها را تدوين و از طريق دبيرخانه شوراي تحقيقات برق به كميته هاى مركزى مناطق ابلاغ مىنمايد. و پس از آن شركتهاى برق منطقه اى با تشكيل كميته هاى كارى مطابق با سياستهاى فوق الذكر برنامه ساليانه و پنج ساله خود را تدوين نمايند و دراين ارتباط جهت تهيه برنامه پنج ساله تحقيقات تاكيد گرديد كه سه مورد زيرمد نظر قرارگيرد :
- تحقيقات بصورت حرفه اى انجام شود.
- نتايج پروژه ها ثمربخش بوده و سودآورى داشته باشد.
- منافع حاصل از انجام پروژه ها پيش بينى شود وبراين اساس پروژه ها تعريف شوند.
و همچنين به منظور شناخت نيازهاى تحقيقاتى پيشنهاد گرديد كه شركتها ى برق منطقه اى نيازهاى تحقيقاتى خود را ازطريق 1- خبرگان صنعت برق 2- فراخوان عمومى 3- نظام مشاركت مشخص وتعيين نمايند.
سالهاى 1380 و 1381 تحقيقات مطابق با برنامه پنج ساله شركتها ادامه پيدا كرد و در سال 1381 روند گردشى كار تهيه و تصويب برنامه و بودجه تحقيقات از طريق معاونت محترم برنامه ريزى توانير به شركتها ابلاغ گرديد .
جهت گيرى در رابطه با تحقيقات در سالهاى گذشته " توسعه فضاى تحقيقات " ، در مقايسه با "اثر بخشي " آن بوده است ، لذا در سال 1381 معاونت محترم امور برق وزارت نيرو طى اطلاعيه شماره
3767/ 16546/ 7947/11 مورخ 7/10/1381 سياست راهبردي تحقيقات را به شرح زير اعلام نمودند:
- هدف اصلى از اجراء و يا حمايت از پروژه هاى تحقيقاتى توسط بنگاههاى اقتصادى كاهش هزينه و يا افزايش درآمد و در نهايت كسب منفعت بنگاه ( مستقيم يا غير مستقيم – كوتاه مدت يا بلند مدت )
- مى باشد.
- تلاش مى شود دخالت شركت مادر تخصصى توانير در فعاليت هاى اجرائى به حداقل ممكن كاهش يافته و حتى الامكان جهت گيرى ها و سياست هاى مورد نظر در فرآيند تهيه و تصويب بودجه شركت ها اعمال گردد.
در اجراى موارد فوق و براى ايجاد گرايش بيشتر در انجام پروژه هاى تحقيقاتى " اثر بخش" مراتب زير را جهت ملحوظ نمودن در برنامه تحقيقاتى شركت ها اعلام مى دارد:
الف- بودجه سالانه بخش تحقيقات شركتها بر مبناى اطلاعات ارسالى در خصوص پروژه هاى مورد نظر تعيين مى شود. ملاكهاى اصلى در پذيرش اين پروژه ها عبارتند از :
1- وجود ظرفيت بالقوه براى اثر بخشى و داشتن توجيه از نظر نسبت منفعت به هزينه
2- داشتن جنبه هاى نو آورى و ساير ويژگى هائى كه عرفا " يك فعاليت تحقيقاتى بايد دارا باشد.
3- پيش بينى استفاده از محققين و مراكز حرفه اى ذيصلاح براى اجرا
ب – با عنايت به اينكه استفاده عملى از نتايج پروژه هاى تحقيقاتى بعنوان يك اصل مورد نظر مى باشد، لازم است:
1- 1- در بودجه پيشنهادى ، براى اجرائى نمودن نتايج تحقيقات ، از جمله هزينه اجراى آزمايشى نتايج پيش بينى لازم بعمل آيد.
2- ارتباط سازمان يافته واحدهائى كه از نتايج تحقيقات ( در صورت موفقيت آميز بودن ) بايد استفاده كنند با پروژه تحقيقاتى ، از شروع تعريف پروژه تا ارزيابى نتايج ، اجراى آزمايشى و ...، پيش بينى و برقرار گردد و اختيارات و مسئوليت هاى لازم براى اين واحدها در نظر گرفته شود.
3- پروژه تحقيقاتى زمانى خاتمه يافته تلقى مى گردد كه يا نتايج آن اجرائى شود و يا عدم موفقيت آن احراز گردد. گرچه بنا به ماهيت فعاليت هاى تحقيقاتى " عدم موفقيت يك پروژه " محتمل و پذيرفتنى است ولى در هر حال بعنوان يك شاخص در ارزيابى عملكرد تحقيقاتى شركتهاى مورد توجه خواهد بود، بويژه اگر پروژه از نظر جنبه نظرى منجر به نتيجه شده ولى استفاده از اين نتيجه به هر دليل ممكن نگردد.
ج – به منظور اتخاذ تدابير لازم براى تحقق مفاد اين اطلاعيه و نيز مفاد دستورالعمل 01- 013- د ، شركت مى تواند از كميته مركزى و كميته هاى تحقيقات يا ساير ساز و كارهاى لازم استفاده نمايد كه در اينصورت احكام اعضا توسط مديرعامل شركت برق منطقه اى صادر خواهد شد.
از سال 1382 برنامه تحقيقات شركتها مطابق با اطلاعيه معاونت محترم امور برق وزارت نيرو در دبيرخانه شوراى تحقيقات برق مورد بررسى قرار گرفتند و تاكيد شده است پروژه هايى كه داراى توجيه فنى و اقتصادى مى باشند جهت بررسى از طرف شركتهاى برق منطقه اى به دبيرخانه شورا ارسال گردند.